- Is het weder met Matteüs (21 sept) klaar, ’t voorspelt goede oogst het naaste jaar.
In modern Nederlands:
> ‘Als het op Sint-Matteüsdag, 21 september, helder weer is, zou het daaropvolgende jaar een goede oogst brengen.’
– “weder” = weer
– “klaar” = helder, onbewolkt en doorgaans droog
– “met Matteüs” = op de feestdag van de heilige Matteüs
– “het naaste jaar” = het eerstvolgende jaar
Het gaat om een traditionele ‘weerspreuk’.
📜 Oorsprong:
De spreuk behoort tot de oude Nederlandse en Vlaamse ‘boeren- en heiligenkalender’.
Vóór de moderne meteorologie koppelde men weersverschijnselen aan vaste kerkelijke feestdagen. Sint-Matteüs, evangelist en apostel, werd op 21 september herdacht, rond het begin van de herfst en het einde van een belangrijk deel van de oogsttijd.
Helder en rustig weer rond die datum werd in de volksweerkunde gezien als een gunstig voorteken voor het komende landbouwjaar. De spreuk is waarschijnlijk mondeling overgeleverd en later in almanakken en verzamelingen van weerspreuken opgenomen. Er bestaan daarom verschillende varianten in spelling en formulering.
✍️ Auteur:
Er is ‘geen bekende individuele auteur’. Het gezegde geldt als:
– anonieme volksoverlevering;
– ontstaan binnen de agrarische samenleving;
– vermoedelijk eeuwenlang mondeling doorgegeven;
– later door verzamelaars van volkskunde en weerspreuken opgetekend.
Wie de spreuk in een boek of kalender vermeldde, is dus doorgaans de ‘verzamelaar of redacteur’, niet de oorspronkelijke bedenker.
2. Op Mattheus (21 sept) storm en wind, bestaat de kans dat men met de komende Pasen nog de winter vindt.
> ‘Als het op Sint-Mattheüsdag, 21 september, stormachtig en winderig is, zou daarop een lange of strenge winter kunnen volgen, die zelfs rond Pasen nog merkbaar is.’
“De winter vinden” betekent hier:
‘nog winters weer aantreffen’ — bijvoorbeeld kou, vorst of sneeuw. Omdat Pasen ieder jaar op een andere datum valt, gaat het vooral om het algemene beeld van een ‘lang aanhoudende winter’.
📜 Oorsprong:
Dit is een oude ‘weerspreuk’ uit de agrarische volkscultuur van Nederland en Vlaanderen. Vóór de komst van betrouwbare weersvoorspellingen probeerden boeren uit het weer op kerkelijke naamdagen voorspellingen voor de volgende seizoenen af te leiden.
21 september is traditioneel de feestdag van Sint-Mattheüs, apostel en evangelist. Zulke vaste heiligendagen dienden als gemakkelijk herkenbare punten op de kalender. De rijmende vorm maakte de spreuk bovendien eenvoudig te onthouden en mondeling door te geven.
Een bekendere of oudere variant luidt ongeveer:
> “Op Sint-Mattheüs storm en wind,
> men met Pasen de winter vindt.”
Deze geciteerde versie lijkt een enigszins gemoderniseerde of verklarende bewerking daarvan.
✍️ Auteur:
Er is ‘geen bekende individuele auteur’.
Het gezegde behoort tot de ‘anonieme volksoverlevering’ en is waarschijnlijk gedurende lange tijd mondeling doorgegeven. Latere schrijvers en samenstellers van spreekwoorden- en weerspreukenboeken hebben het slechts opgetekend; zij zijn niet noodzakelijk de bedenkers.
🔬De spreuk is vooral van ‘cultuurhistorische en folkloristische betekenis’.
3. Mattheus koud en guur, maken druiven wrang en zuur.
> Als het rond Sint-Mattheus koud, winderig en onaangenaam weer is, zullen de druiven onvoldoende rijpen en daardoor zuur of wrang blijven.
Sint-Mattheus wordt in de westerse kerk gevierd op 21 september, tegen het einde van het traditionele rijpingsseizoen. Druiven hebben in deze periode nog zon en warmte nodig om voldoende suikers te ontwikkelen. “Wrang” betekent hier:
scherp, stroef en onrijp van smaak.
📜 Oorsprong:
Het is een oude ‘weerspreuk of boerenwijsheid’. Zulke spreuken verbonden weersomstandigheden aan de feestdagen van heiligen, omdat de kerkelijke kalender vroeger als praktische jaarkalender diende voor landbouwers.
De spreuk is waarschijnlijk ontstaan in het ‘Nederlandse of Vlaamse taalgebied’, mogelijk onder invloed van bredere Europese wijnbouwtradities. Een precieze plaats of eerste schriftelijke bron is niet algemeen bekend. De rijmwoorden “guur – zuur” maakten de spreuk gemakkelijk te onthouden en mondeling door te geven.
✍️ Auteur:
Er is ‘geen bekende individuele auteur’.
Het gezegde behoort tot de ‘anonieme volks- en landbouwtraditie’ en is vermoedelijk gedurende lange tijd mondeling overgeleverd voordat het in spreukenverzamelingen en almanakken werd opgenomen.
📝 Taalvorm:
De grammaticaal gebruikelijkste versie luidt:
> “Mattheus koud en guur, maakt de druiven wrang en zuur.”
Ook komt de duidelijkere variant voor:
> “Is Sint-Mattheus koud en guur, dan worden de druiven wrang en zuur.”
Het betreft een traditionele weerswaarneming.
4. Als de ooievaars na de 21ste nog blijven, zal een zachte winter binnendrijven.
– Als ‘ooievaars na 21 september’ nog niet zijn weggetrokken naar warmere streken,
– dan zou dat volgens de volkswijsheid wijzen op een ‘zachte, milde winter’.
Met andere woorden:
het late vertrek van ooievaars werd gezien als een teken dat er voorlopig geen strenge kou of zware winter aankomt.
📅 Waarom “de 21ste”?
Met “de 21ste” wordt vrijwel zeker 21 september* bedoeld.
– Rond die datum begint astronomisch de herfst, rond 21–23 september.
– In de christelijke heiligenkalender valt 21 september ook samen met Sint-Mattheüs.
– Veel oude weerspreuken zijn gekoppeld aan heiligendagen of vaste kalenderdata.
Ooievaars trekken normaal gesproken aan het einde van de zomer of het begin van de herfst naar Afrika. Als ze rond of na 21 september nog aanwezig waren, viel dat mensen vroeger sterk op.
🌍 Oorsprong:
De spreuk komt uit de ‘volksweerkunde’:
oude boeren- en plattelandswijsheid gebaseerd op waarnemingen van natuur, dieren en seizoenen.
Vroeger keek men naar:
– het gedrag van vogels, zoals ooievaars, zwaluwen en ganzen;
– bloei en groei van planten;
– windrichting, mist, vorst en maanstanden;
– vaste kalenderdagen en heiligendagen.
De ooievaar gold als een opvallende trekvogel. Zijn late vertrek werd daarom verbonden met voorspellingen over het komende winterweer.
✍️ Auteur:
Er is ‘geen bekende individuele auteur’ van dit gezegde.
Het is een ‘anonieme volkswijsheid’, mondeling doorgegeven van generatie op generatie. Zulke spreuken zijn meestal ontstaan in landbouwgemeenschappen en later opgenomen in verzamelingen van spreekwoorden, volksweerspreuken en boerenkalenders.
⚠️ Betrouwbaarheid
Tegenwoordig blijven sommige ooievaars bovendien langer of zelfs de hele winter in Nederland en België door:
– zachtere winters;
– veranderend klimaat;
– beschikbaar voedsel;
– bijvoeren of nabijheid van vuilstortplaatsen;
– veranderde trekgewoonten.
Maandspreuken september:
5. September kwam precies op schema en duurde een hele maand.
Deze uitdrukking is een voorbeeld van milde, observerende humor. Er wordt ‘opzettelijk’ iets heel vanzelfsprekends gezegd om een komisch of filosofisch effect te bereiken.
– “Precies volgens schema”:
Dit benadrukt het voorspelbare en onvermijdelijke karakter van tijd en de kalender. Na augustus komt altijd, zonder uitzondering, september.
– “Duurde een volle maand”:
Dit speelt in op onze tijdsbeleving. Sommige maanden lijken voorbij te vliegen, terwijl andere zich lijken te slepen. Door te stellen dat september precies zo lang duurde als de bedoeling was (30 dagen), wordt benadrukt dat de tijd in zijn eigen, vaste tempo voortschrijdt, ongeacht onze gevoelens of drukke agenda’s. Het kan ook wijzen op geduld of uithoudingsvermogen.
In de kern wijst de uitspraak erop dat tijd betrouwbaar en constant is, en soms – op humoristische wijze – alledaags in zijn voorspelbaarheid.
💡 Oorsprong en auteur:
Wat betreft de oorsprong en het auteurschap:
Deze geestige observatie wordt toegeschreven aan de Amerikaanse auteur Jenny Wingfield.
Context:
Het is de allereerste zin van haar bestsellerroman “The Homecoming of Samuel Lake” uit 2011.
Het citaat zet meteen de toon voor het boek: observerend, licht ironisch en diep geworteld in de omgeving en de personages. Het is een perfect voorbeeld van hoe een eenvoudige, ingetogen zin memorabel kan worden en veelvuldig kan worden geciteerd.
6. Laten we gek doen in september, maar pas er voor op dat je niet in de goot terecht komt.
De zin is speels en metaforisch:
– “Go insane this September” betekent dat je je in september wild, spontaan of ongewoon gedraagt.
– “Falling down” is een woordgrap die inspeelt op het seizoen: op het noordelijk halfrond markeert september het begin van de herfst (“fall”).
– “Into the gutter” kan zowel letterlijk betekenen dat je in de straatgoot belandt, als figuurlijk dat je afglijdt naar schande, vulgariteit of zelfdestructief gedrag.
Samenvattend:
‘Geniet ervan en doe eens lekker wild, maar verlies de controle niet en verlaag jezelf niet.’
🖋️ Herkomst en auteur:
Dit lijkt geen gevestigd citaat van een betrouwbaar gedocumenteerde auteur te zijn.
Het klinkt eerder als een modern bijschrift, een slogan of een originele woordspeling dan als een regel uit een beroemd literair werk.
Het woord “gutter” (goot) doet wellicht vaag denken aan de beroemde uitspraak van Oscar Wilde:
> “We are all in the gutter, but some of us are looking at the stars.”
— “Lady Windermere’s Fan” (1892)
Er is echter geen duidelijk bewijs dat Wilde de zin over september zelf heeft geschreven. Tenzij deze in een specifiek boek, bericht of afbeelding is verschenen, moet de auteur worden vermeld als ‘onbekend of niet toegeschreven’.
