- Als in september de donder knalt, met Kerstmis hopen sneeuw valt.
Deze ‘weerspreuk’ voorspelt dat onweer in september gevolgd zou worden door veel sneeuw rond Kerstmis. Het is een rijmende volkswijsheid.
📜 Oorsprong:
De spreuk behoort tot de traditionele ‘Nederlandse en Vlaamse volksweerkunde’. Zulke weerspreuken:
– ontstonden vooral in agrarische gemeenschappen;
– werden mondeling doorgegeven;
– legden vermeende verbanden tussen weer, seizoenen en landbouw;
– werden later opgenomen in kalenders, almanakken en verzamelingen van spreekwoorden.
Er bestaan verschillende formuleringen, bijvoorbeeld:
– “Dondert het in september, sneeuw met Kerstmis.”
– “Als in september de donder knalt, met Kerstmis de sneeuw met hopen valt.”
De precieze plaats en datum van ontstaan zijn niet bekend.
✍️ Auteur:
Er is ‘geen bekende individuele auteur’.
De spreuk is ‘anoniem en waarschijnlijk door mondelinge overlevering’ ontstaan. De rijmende, uitgebreide vorm kan later zijn aangepast of gepopulariseerd, maar geldt niet als een citaat van een aantoonbare schrijver.
2. Mooie Gormoon (9 sept.) veertig dagen schoon.
> ‘Als het op 9 september mooi weer is, zou het daarna nog veertig dagen mooi blijven.’
Het is dus een traditionele ‘weerspreuk’ of ‘boerenwijsheid’. Het woord ‘schoon’ betekent hier ‘helder, droog of mooi weer’.
⛪ Oorsprong:
Gormoon is waarschijnlijk een verbasterde of regionale vorm van ‘Gorgoon’, oftewel Sint-Gorgonius. Zijn katholieke feestdag valt op ‘9 september’. Gorgonius was volgens de christelijke overlevering een Romeinse hoveling of militair die omstreeks 304, tijdens de vervolgingen onder keizer Diocletianus, als martelaar stierf.
De spreuk komt ook voor in varianten als:
– „Mooi weer op Sint-Gorgoon, blijft nog veertig dagen schoon.”
– „Is het schoon op Sint-Gorgonius, dan blijft het veertig dagen aldus.”
Zulke spreuken ontstonden doordat boeren weerswaarnemingen aan vaste heiligendagen koppelden. Het getal ‘veertig’ is vaak een traditioneel, symbolisch getal en hoeft niet letterlijk te worden opgevat.
✍️ Auteur:
Er is ‘geen bekende individuele auteur’.
Het is een ‘anonieme volksspreuk’ die waarschijnlijk eeuwenlang mondeling is overgeleverd en later in kalenders, almanakken en verzamelingen van weerspreuken is opgenomen. Sint-Gorgonius zelf is dus niet de bedenker; zijn naam fungeert alleen als kalenderdatum.
3. Regen op Gormoon (9 sept.), oktober wordt een demoon.
Maandspreuken september:
4. September – de dierbaarste maand van allemaal voor peinzende geesten!
De regel typeert september als de maand die het meest geliefd is bij “peinzende geesten” — mensen met een bedachtzame, introspectieve aard. Wilcox plaatst deze maand tegenover mei: mei is weelderig, bloeiend en “uitbundig” — de favoriet van de wereld, die aanspreekt bij levendige, extraverte naturen. September is daarentegen soberder, zachter en meer ingetogen — een “zachte schemering” van het jaar dat langzaam ten einde loopt. Juist die stilte en het gevoel van verstilling maken de maand aantrekkelijk voor mensen die geneigd zijn tot overpeinzing en reflectie. Het is een klassiek voorbeeld van vroeg-19e-eeuwse natuurpoëzie, waarin het seizoen fungeert als spiegel voor een gemoedstoestand: de rijping, de stilte en de zachte melancholie van de vroege herfst staan symbool voor een mijmerend, bedachtzaam temperament.
Herkomst:
De regel is afkomstig uit het gedicht “September” van Wilcox, dat als volgt begint:
> “De broeierige zomer voorbij, daar is september, / Zachte schemering van het langzaam tanende jaar. / Vol mildheid, weldadige eenzaamheid en vrede; / Het vervagende seizoen vóór de herfst zijn intrede doet, / Soberder dan de uitbundige, bloeiende mei, / En daarom minder geliefd bij de wereld, / Maar de dierbaarste maand van allemaal voor peinzende geesten.”
De veel geciteerde losse regel — “September — de dierbaarste maand van allemaal voor peinzende geesten” — vormt eigenlijk het slotdeel van deze langere zin, maar is sindsdien als op zichzelf staand citaat een eigen leven gaan leiden.
Auteur:
Carlos Wilcox (1794–1827) was een Amerikaanse dichter en congregationalistisch predikant, geboren in Newport, New Hampshire. Hij is vooral bekend om zijn onvoltooide gedicht “The Age of Benevolence”. Zijn stijl vertoont duidelijke invloeden van de Engelse dichter William Cowper: mijmerende, sfeervolle en licht melancholische natuurpoëzie in de traditie van de Engelse romantiek.
5. Maar nu, in september, is de tuin afgekoeld, en daarmee ook mijn bezitterigheid. De zon verwarmt mijn rug in plaats van op mijn hoofd te slaan. De oogst is geslonken en ik ben los gegroeid van de intense midzomerrelatie die dit tot stand heeft gebracht.
Finch beschrijft zowel een ‘seizoensgebonden als emotionele verandering’:
– Midden in de zomer eiste de tuin intense aandacht op, waardoor er een sterke, bijna bezitterige band ontstond.
– In september is het weer koeler, het zonlicht zachter en de oogst kleiner.
– Naarmate de productieve periode van de tuin eindigt, wordt de tuinman minder controlerend en afstandelijker.
Meer in het algemeen suggereert de passage dat ‘intensieve relaties op natuurlijke wijze met de tijd verzachten’. September staat voor volwassenheid, bevrijding en vreedzame acceptatie na de passie en het werk van de zomer.
> ‘De intense midzomerrelatie die dit teweegbracht’ verwijst naar de nauwe samenwerking van de tuinman met de tuin – de inspanning die de oogst opleverde.
✍️ Auteur en herkomst:
Deze passage wordt doorgaans toegeschreven aan Robert Finch’ een Amerikaanse natuurschrijver die bekend staat om zijn essays over Cape Cod, tuinieren en de seizoenen.
Het is een literair citaat. Het wordt regelmatig gereproduceerd in verzamelingen met september- en herfstcitaten, hoewel er vaak geen nauwkeurig origineel essay of boekcitaat wordt meegeleverd, waardoor de exacte eerste publicatie onzeker is.
6. O zoete september, uw eerste briesjes komen. Het geritsel van het droge blad en het gelach van de eekhoorn. De koele frisse lucht waaruit gezondheid en kracht voortkomen. En de belofte van buitengewone vreugde hierna.
De spreker spreekt september rechtstreeks aan en verpersoonlijkt de maand als een welkome gast:
– “thy first breezes” — de eerste koele winden van september.
– “the dry leaf’s rustle and the squirrel’s laughter” — de kenmerkende geluiden van de vroege herfst: ritselende bladeren en kwetterende eekhoorns.
– “whence health and vigor spring” — de koelere, frisse lucht herstelt de energie na de zomerse hitte. ‘Whence’ betekent “waaruit”.
– “the promise of exceeding joy hereafter” — september lijkt groot geluk te beloven dat nog moet komen.
De laatste zinssnede kan op twee manieren worden opgevat:
1. Seizoensgebonden:
verwachting van de herfstoogst, de schoonheid en de geneugten van het seizoen.
2. Spiritueel:
de vallende bladeren suggereren ouderdom en de dood, terwijl “hereafter” (hiernamaals/daarna) wijst op vreugde na de dood of in de hemel.
Zo viert de strofe de herfst niet slechts als een periode van verval, maar als een seizoen van vernieuwing, verwachting en hoop.
✍️ Auteur en herkomst:
De regels worden toegeschreven aan George Arnold (1834–1865), een Amerikaanse dichter en journalist – niet te verwarren met de Engelse dichter Matthew Arnold.
Ze worden doorgaans gepresenteerd als regels uit Arnolds gedicht “September”. Het origineel wordt meestal weergegeven als één doorlopende zin:
> “O sweet September! thy first breezes bring
> The dry leaf’s rustle and the squirrel’s laughter,
> The cool fresh air whence health and vigor spring,
> And promise of exceeding joy hereafter.”
Arnolds gedichten circuleerden in negentiende-eeuwse tijdschriften en werden na zijn dood gebundeld, met name in werken als Drift:
“A Sea-Shore Idyl, and Other Poems” (1866) en “Poems Grave and Gay” (1867). Waar deze regels voor het eerst in een tijdschrift verschenen, wordt in moderne citatenbronnen niet eenduidig vermeld, maar de toeschrijving aan George Arnold is al lang gevestigd.
Het betreft een ‘poëtische strofe’ en geen traditioneel spreekwoord of anonieme volkswijsheid. Het moet ook niet worden verward met Arnolds langere gedicht dat doorgaans “September Days” wordt genoemd en begint met: “Sweet is the voice that calls…”
7. Herfstochtenden – zonneschijn en frisse lucht, vogels en kalmte, het einde van het jaar en het begin van de dag.
De uitspraak viert het subtiele contrast van een herfstochtend:
– “Zonneschijn en frisse lucht” roept beelden op van helder licht in combinatie met koel, fris weer.
– “Vogels en rust” suggereert een stille natuur – niet volkomen stilte, maar vredige geluiden.
– “Einde van het jaar” presenteert de herfst als de afsluitende of afnemende fase van het natuurlijke jaar.
– “Begin van de dag” verwijst naar de ochtend en vernieuwing.
De kernboodschap is de ontmoeting tussen ‘einde en begin’:
de herfst kondigt het verval en de naderende winter aan, terwijl elke ochtend toch frisheid, licht en een nieuw begin biedt.
✍️ Auteur en herkomst:
Het citaat wordt doorgaans toegeschreven aan Terri Guillemets, een Amerikaanse verzamelaarster van citaten en schrijfster die verbonden is aan de website “The Quote Garden”:
> “Autumn mornings: sunshine and crisp air, birds and calmness, year’s end and day’s beginnings.”
> — Terri Guillemets
Het lijkt te gaan om een van Guillemets’ eigen moderne uitspraken, en niet om een traditioneel spreekwoord of een citaat uit een ouder literair werk. Het wordt veelvuldig online verspreid via verzamelingen van citaten, met name die van “The Quote Garden”. Er is geen breed gedocumenteerde informatie over de exacte oorspronkelijke formulering of de datum van eerste publicatie; daarom is het het veiligst om het simpelweg te vermelden als een online citaat van Guillemets.
📝 Interpunctie:
De meest voorkomende versie gebruikt een dubbele punt na “Autumn mornings”. Deze versie gebruikt een gedachtestreepje:
> “Autumn mornings―sunshine and crisp air…”
Beide zijn begrijpelijk, maar de dubbele punt ligt waarschijnlijk dichter bij de gangbare publicatievorm.
8. September is eigenlijk meer dan een maand; het is een seizoen, een prestatie op zich. Het begint met de restjes van augustus en eindigt met de voorbereidingen van oktober.
Borland presenteert september als ‘een overgangsseizoen in plaats van slechts één kalendermaand’:
– “De restanten van augustus” verwijzen naar de aanhoudende zomerwarmte, de vegetatie, de oogst en de gewoonten van die tijd.
– “De voorbereidingen voor oktober” suggereren vallende bladeren, koeler weer, korter wordende dagen en de natuur die zich opmaakt voor de late herfst en de winter.
– Door september te omschrijven als “een prestatie op zich” wordt het unieke karakter ervan benadrukt: het is het hoogtepunt van de zomergroei en het begin van de herfstige rijpheid.
Deze observatie weerspiegelt de seizoenscyclus van het noordelijk halfrond, en in het bijzonder het landelijke landschap van New England dat Borland vaak beschreef.
✍️ Auteur en herkomst:
Het citaat wordt terecht toegeschreven aan Hal Borland (1900–1978), een Amerikaanse natuurschrijver en jarenlang columnist voor “The New York Times”.
Het is te vinden in:
> Hal Borland, *Sundial of the Seasons* (1964), bijdrage van 1 september.
Het boek is een verzameling van Borlands korte columns over de natuur, waarvan er vele oorspronkelijk voor “The New York Times” waren geschreven. De bundel uit 1964 vormt dus een betrouwbare gedrukte bron, al kan de passage eerder al als krantencolumn zijn verschenen.
