- Kruipt de kip vroeg op haar leerke, morgen vast schoon weerke.
Dit is een ‘weerspreuk’:
een volksgezegde waarmee men uit het gedrag van dieren het weer probeert te voorspellen.
– “De kip kruipt vroeg op haar leerke” betekent: de kip gaat vroeg slapen of op stok.
– “Morgen vast schoon weerke” betekent: morgen wordt het zeker mooi weer.
Kort gezegd:
> ‘Als kippen vroeg op stok gaan, zou dat wijzen op mooi weer de volgende dag.’
🌾 Oorsprong:
De spreuk komt waarschijnlijk uit de ‘Vlaamse of Zuid-Nederlandse volks- en boerentraditie’.
– “Leerke” is dialect voor een klein ‘laddertje’, ‘rekje’ of de plaats waar kippen op klimmen om te slapen.
– “Schoon weerke” is typisch Vlaams/Zuid-Nederlands voor ‘mooi weer’.
– Zulke spreuken ontstonden op het platteland, waar boeren het gedrag van dieren observeerden om het weer in te schatten.
Het behoort tot dezelfde categorie als weerspreuken zoals:
– “Avondrood, mooi weer aan boord.”
– “Kring om de maan, regen op de baan.”
– “Gaan de kippen vroeg op stok, dan komt er mooi weer.”
✍️ Auteur: Er is ‘geen bekende auteur’.
Dit gezegde is een vorm van ‘volkswijsheid’ of ‘mondeling overgeleverde weerspreuk’. Het is dus niet door één bekende schrijver bedacht, maar doorgegeven binnen de volkscultuur, vooral in landelijke gemeenschappen.
🔎 Opmerking:
Kippen reageren vooral op:
– licht en donker,
– temperatuur,
– veiligheid,
– gewoonte,
– weersomstandigheden van dat moment.
Dat hun gedrag het weer van de volgende dag exact voorspelt, is ’traditioneel volksgeloof’.
2. Als oogstmaand van kou beven doet, dan is het voor het landgewas goed.
> ‘Als augustus koud of koel is, is dat gunstig voor de gewassen op het land.’
Uitleg per woord:
– ‘Oogstmaand’ = oude Nederlandse naam voor ‘augustus’.
– ‘Van kou beven doet’ = zo koud is dat men ervan rilt of beeft.
– ‘Landgewas’ = gewassen op het land, zoals graan, aardappelen, groenten of andere landbouwgewassen.
De gedachte erachter is dat een ‘koele augustus’ vaak minder droogte en minder verschroeiing door hitte betekent. Dat kon volgens boeren gunstig zijn voor de groei of rijping van bepaalde gewassen.
🌦️ Oorsprong:
Dit is een ‘oude boeren- of weerspreuk’ uit de Nederlandse volkscultuur.
Zulke spreuken ontstonden uit eeuwenlange observaties van boeren, die het weer koppelden aan de oogst. Ze werden mondeling doorgegeven en later verzameld in almanakken, kalenders en spreukenverzamelingen.
De spreuk hoort bij de traditionele ‘volksweerkunde’:
praktische weerswijsheid vóór de tijd van moderne meteorologie.
✍️ Auteur: ‘Geen bekende individuele auteur’.
Het gezegde is ‘anoniem’ en behoort tot het gemeenschappelijke volksgoed. Zoals veel boerenwijsheden is het waarschijnlijk ontstaan in agrarische gemeenschappen en van generatie op generatie doorgegeven.
3. ‘s Avonds speelt de zwoelte, ’s morgens is er koelte.
– ‘’s avonds’ kan het nog ‘warm, drukkend of zwoel’ aanvoelen;
– ‘’s morgens’ is de lucht vaak weer ‘fris en koel’.
In ruimere zin kun je het ook opvatten als:
– na warmte, drukte of onrust komt weer ‘verfrissing’;
– dingen voelen ’s ochtends vaak ‘helderder en lichter’ dan ’s avonds.
Taal en stijl ✍️:
– ‘Zwoelte’ is een wat ouder of dichterlijk woord voor ‘benauwde, warme lucht’.
– ‘Koelte’ betekent ‘frisheid’ of ‘lage temperatuur’.
– De uitspraak heeft een duidelijke ‘rijmende vorm’:
‘zwoelte – koelte’.
Daardoor klinkt ze als een volkswijsheid of weerspreuk.
Oorsprong 🌾:
Er is geen algemeen bekende, goed gedocumenteerde oorsprong van dit gezegde te vinden zoals bij klassieke spreekwoorden. Het lijkt eerder op een:
– ‘volksweerspreuk’;
– ‘rijmende boerenwijsheid’;
– of een ‘poëtische formulering’ die mondeling is doorgegeven.
Het sluit aan bij traditionele weerspreuken waarin dagelijkse temperatuurverschillen worden beschreven.
Auteur 👤:
Voor zover bekend heeft dit gezegde ‘geen vaststaande auteur’. Het wordt waarschijnlijk beschouwd als ‘anoniem’ of ‘volkskundig van oorsprong’.
4. Na de hondsdagen wachten, al ras de koude nachten.
– Na de ‘hondsdagen’ — de warmste periode van de zomer — volgen ‘al snel koelere of koude nachten’.
– Het gezegde wijst erop dat na de hoogzomer de overgang naar de nazomer en herfst merkbaar wordt.
– “Al ras” betekent:
‘spoedig, al gauw’.
In gewone taal:
> ‘Na de warmste zomerdagen komt de afkoeling snel dichterbij.’
🐕 Wat zijn de hondsdagen?
De ‘hondsdagen’ zijn traditioneel de periode van ongeveer:
– 20 juli tot 20 augustus
soms ook aangegeven als 19 juli tot 18 augustus.
De naam verwijst naar de ‘Hondsster’, oftewel ‘Sirius’, de helderste ster in het sterrenbeeld ‘Grote Hond’. In de oudheid werd het verschijnen van Sirius geassocieerd met grote hitte, droogte en onweer.
🌾 Oorsprong:
Dit gezegde is een ‘volkswijsheid’ of ‘weerspreuk’. Zulke spreuken werden vooral gebruikt door boeren en mensen die sterk afhankelijk waren van weer en seizoenen.
De oorsprong ligt in:
– oude Europese weerspreuken;
– landbouwkalenders en almanakken;
– de astronomische traditie rond Sirius, de Hondsster;
– mondelinge overlevering.
Het gezegde past in een lange reeks Nederlandse weerspreuken waarin het verloop van het jaar wordt voorspeld aan de hand van vaste perioden.
✍️ Auteur: ‘Geen bekende individuele auteur.’
Het is dus waarschijnlijk:
– ‘anoniem’;
– ontstaan uit ‘volksoverlevering’;
– later vastgelegd in spreukenverzamelingen, almanakken of kalenders.
Kortom:
> ‘De auteur is onbekend; het is een traditionele Nederlandse weerspreuk.’
Maandspreuken augustus:
5. Het was augustus en de velden stonden vol maïs.
Dit is een beschrijvende literaire zin, geen spreekwoord of gezegde.
– Letterlijke betekenis:
‘Het is nazomer en de maïs is hoog gegroeid op de velden’.
– Impliciete stemming:
‘Het suggereert warmte, overvloed, rijpheid, landelijke rust en de volheid van de nazomer’.
– Symbolische betekenis:
‘Augustus en hoge maïs kunnen ook een moment vlak voor verandering symboliseren — de oogst komt eraan, de zomer loopt ten einde en er staat misschien iets te gebeuren.’
✍️ Oorsprong en auteur:
De zin wordt vaak toegeschreven aan Melanie Gideon, een Amerikaanse romanschrijfster en memoireschrijfster.
Het lijkt afkomstig te zijn uit haar roman “Valley of the Moon”.
📝 Is het een “gezegde”?
Niet precies. Het kan beter worden omschreven als:
– een ‘literair citaat’
– een ‘beschrijvende openingszin’
– een stuk ‘scènebepalende proza’
In plaats van een traditioneel idioom, spreekwoord of volksgezegde.
6. Augustus is de maand van de hoog zeilende haviken. De havik is het meest opvallend. Hij is een rustvogel en lijkt altijd op zijn gemak.
Dit is een ‘natuurobservatie’:
in de nazomer, vooral in augustus, worden haviken vaak ‘hoog in de lucht zwevend’ gezien, meedrijvend op warme luchtstromen met ogenschijnlijk weinig moeite.
– “Hoogzwevende haviken” = haviken die hoog boven ons zweven of cirkelen.
– “Hen (Kippen) havik” = een oude plattelandsnaam voor een grote havik waarvan men geloofde dat hij op kippen jaagde; het verwees vaak losjes naar soorten zoals de ‘roodstaarthavik’ of ‘roodschouderhavik’.
– “Vogel van de rust” = de havik lijkt kalm, onthaast en moeiteloos terwijl hij door de lucht zweeft.
De passage betekent dus dat de augustuslucht haviken bijzonder goed zichtbaar maakt, en dat de zwevende vlucht van de havik een indruk van gemak, vrijheid en waardigheid geeft. 🦅
👤 Auteur: John Burroughs.
– Amerikaanse natuuronderzoeker en essayist
– Leefde van 1837 tot 1921
– Bekend om zijn lyrische essays over vogels, seizoenen, bossen en het plattelandsleven.
📚 Oorsprong / Bron:
Het citaat komt uit Burroughs’ essay “Sharp Eyes”, opgenomen in:
> “Locusts and Wild Honey”
> Gepubliceerd in 1879
Het is niet echt een spreekwoord of volksgezegde; het is een zin uit de ’19e-eeuwse Amerikaanse natuurliteratuur’.
📝 Opmerking over de spelling:
Je kunt het ook met een koppelteken tegenkomen:
> “hoog-zeilende-haviken”
en:
> “hen (kippen-havik”
Deze spellingen zijn typisch voor oudere edities van Burroughs’ werk.
7. Geef de feestdagen niet de schuld. U had in augustus al overgewicht.
– Letterlijk:
iemand wijt zijn/haar overgewicht aan de feestdagen, maar was maanden eerder al te zwaar.
– Figuurlijk:
gebruik geen makkelijke, tijdelijke verklaring als excuus voor een probleem dat al langer bestaat.
– Moraal:
neem verantwoordelijkheid; de feestdagen zijn niet de oorzaak, hooguit een extra verleiding.
Het is dus een ‘ironische, vrij scherpe one-liner’ over zelfbedrog, smoesjes en goede voornemens.
Is het een spreekwoord of gezegde? 💬
Niet echt in de klassieke zin.
– Het is ‘geen oud Nederlands spreekwoord’ zoals je die in traditionele spreekwoordenboeken vindt.
– Het is eerder een ‘moderne spreuk, quote of tegeltjeswijsheid’.
– De toon lijkt sterk op dieet-, fitness- of nieuwjaarsgrappen: kort, confronterend en humoristisch.
Oorsprong 🌍:
De precieze oorsprong is lastig vast te stellen.
Er circuleren vergelijkbare Engelse varianten, zoals:
> “Don’t blame the holidays. You were fat in August.”
Daarom is het goed mogelijk dat de Nederlandse versie een ‘vertaling of bewerking van een Engelstalige internetquote’ is. De zin past ook bij populaire nieuwjaars- en afslankhumor rond kerst, oud en nieuw en goede voornemens.
Auteur: Joop Atsma? 👤
De uitspraak wordt op sommige plekken inderdaad ’toegeschreven aan Joop Atsma’.
Joop Atsma is een Nederlandse oud-politicus, onder meer bekend van het CDA en van onderwerpen rond sport, gezondheid en publieke zaken. Daardoor klinkt de toeschrijving niet volledig onlogisch.
Maar:
er is voor zover bekend ‘geen algemeen erkende, primaire bron’ — zoals een boek, interview of toespraak — waarmee onomstotelijk vaststaat dat Atsma de oorspronkelijke auteur is.
Veilige formulering:
> — toegeschreven aan Joop Atsma
