Nederlandse en Vlaamse maand -weerspreuken in beeld
30 januari
Liever een wolf op een mesthoop, dan een man in zijn hemd in januari.
Foto:westervelder.nl. Betekenis 🐺❄️:Kern: Het is beter dat januari écht koud is (zó koud dat wolven warmte zoeken op de dampende mesthoop) dan dat het zó zacht is dat mensen in hun hemd rondlopen. Achterliggende gedachte: Strenge vorst = “gezond” winterweer: Doodt plagen en ziektekiemen, laat gewassen en fruitbomen in rust. 🌬️🧊 Te zachte januarimaand = ongunstig: stimuleert te vroege groei en verhoogt risico op latere vorstschade, ziekten en slechte oogsten. 🌡️🌱➡️🥶 Oorsprong en context 🪵🧑🌾: Landbouwfolklore uit de Lage Landen (Nederland/Vlaanderen), wortelend in pre-industriële, agrarische ervaring. De mesthoop “stoomt” door fermentatie en gaf in de winter warmte; het beeld van een wolf daarop suggereert zware, “echte” winterkou. De spreuk circuleert al lang mondeling en is vanaf de 19e–20e eeuw opgetekend in verzamelingen van Nederlandse / Vlaamse (weer)spreuken. Verwant aan bredere Europese weerswijsheid die een “seizoensconforme” winter prefereert boven winterse dooi of lenteachtig weer in januari. Auteur ✍️:Geen individuele auteur: Dit is een anonieme volksspreuk (weerspreuk).Varianten🔁: “Liever een wolf op den mesthoop dan een man in zijn hemd in januari.” “Liever een wolf op de mesthoop dan een boer in zijn hemd in januari.” Verwante gedachte in andere talen/streken: Bijv. Duitse en Waals/Vlaamse varianten met “Wolf” en “Misthaufen/mesthoop” komen ook voor. Waarom men dit dacht (volkslogica) 🧠🌾:Koude winters: Doden overwinterende insecten en pathogenen. Houden gewassen in rust (minder ‘uit de knop’ gaan). Zachte januari: Vroege sapstroom/knopzetting → grotere schade als februari/maart nog vorst brengen. Meer kans op schimmelziekten in nat/zacht weer.
2. In januari veel westenwinden en avondrood, maakt de kou dood.
Foto: Dewang Gupta. Betekenis🌬️🌇❄️: Als januari wordt gedomineerd door westenwinden én je vaak een rode avondlucht ziet, dan is strenge vorst onwaarschijnlijk en verdwijnt de kou. Kern: Zachte, maritieme lucht uit het westen verdringt winterse kou; “avondrood” duidt op stabieler, droger weer in aantocht. Meteorologische uitleg (kort): Westenwind (in de Lage Landen): voert milde, vochtige Atlantische lucht aan → hogere temperaturen, minder kans op langdurige vorst. 🌊➡️🌍 Avondrood: De zon verlicht wolken aan de westelijke hemel bij een drogere, heldere sector in aantocht; vaak samenhangend met hogedruk of een rustiger fase na een frontpassage. 🌇 Samen wijst dit op een “zonale” wintercirculatie: zacht, wisselvallig, weinig strenge kou. Oorsprong: Volkswijsheid/boerenwijsheid uit Nederland en Vlaanderen; onderdeel van de traditionele “weerspreuken”. Exacte eerste vindplaats is onduidelijk; zulke spreuken zijn mondeling doorgegeven en later in verzamelbundels opgenomen. Auteur:Geen individuele auteur bekend. Het is een anonieme, traditionele weerspreuk (collectieve orale traditie). 👥
3. Dooien op St. Aldegonde (30 januari), vult kelder met een vloed van zonden.
Foto: Patti Black. Betekenis 🧭❄️➡️🌧️: Meteorologisch: dooi eind januari na vorst = plots smelten van sneeuw/ijs + vaak regen door zachtere oceaanlucht. Dat kan wateroverlast geven, vooral in lage, slecht gedraineerde kelders. Stilistisch: “vloed van zonden” is een hyperbool (allusie op de zondvloed) om de omvang van de wateroverlast te benadrukken, niet een morele waarschuwing. Oorsprong 📜:Herkomst:Volksweerwijsheid uit de Lage Landen (vooral Vlaanderen/Brabant), waar men het weer traditioneel aan heiligendagen koppelde in de agrarische kalender. Kalenderanker: Sint-Aldegonde (Aldegundis van Maubeuge) heeft haar feestdag op 30 januari; daardoor fungeert haar naam als herkenningspunt voor een laat‑januari‑weersituatie. Functie: Praktische waarschuwing voor boeren/huishoudens dat dooi en regen de keldervoorraden (aardappelen, groenten, bier/wijn) kunnen bedreigen. 🥔🍺 Let op: Zulke weerspreuken circuleerden mondeling en via almanakken; de exacte eerste vastgelegde vindplaats is doorgaans onbekend. Auteur ✍️: Geen individuele auteur: dit is een anonieme volksuitspraak (weerspreuk), ontstaan en overgeleverd via mondelinge traditie en lokale almanakken. De heilige is niet de “auteur”; haar naam wordt gebruikt als datumverwijzing. Varianten en formulering 🔤: Volksuitdrukkingen variëren regionaal. De kern blijft: dooi op Sint‑Aldegonde → natte periode/water in de kelder. Elementen die terugkeren: “dooi”, “Sint‑Aldegonde (30 januari)”,“kelder/water”, en een beeldrijke overdrijving (“vloed”, “zonden”). Historische / meteorologische context 🌦️: Eind januari is in de Lage Landen een periode waarin na vorst geregeld zachtere, natte westenwinden invallen (Atlantische circulatie), wat dooi en smeltwatergolfjes geeft. Zoals bij de meeste weerspreuken: Beperkte voorspellende waarde. Het is vooral een observationele vuistregel, niet een betrouwbare prognose. Wie is Sint‑Aldegonde? ⛪: Aldegonde (7e eeuw), abdis van Maubeuge (Henegouwen), met verering in Noord‑Frankrijk en de Zuidelijke Nederlanden. Feestdag: 30 januari — de datum die de weerspreuk markeert. 📅
4. Valt in januari veel regen, dan brengt hij de vruchten een zegen.
Foto:Christian Holzinger. Betekenis 📜🌧️➡️🍎:Kern: Veel regen in januari zou later in het jaar gunstig uitpakken voor fruit (boomgaarden, bessen, druiven). Redenering erachter: Waterreserves: Winterregen vult bodem- en grondwatervoorraden aan, wat gunstig is voor de groei- en bloeifase in het voorjaar. Milde winter-indicatie: Regen i.p.v. strenge vorst duidt vaak op zachtere omstandigheden, wat minder kans geeft op vorstschade aan knoppen. Oorsprong en context 🏡:Herkomst:Volksmond/boerenwijsheid uit de Lage Landen (Nederland / Vlaanderen), wijdverspreid in agrarische almanakken en verzamelingen van weerspreuken. Traditie: Past in een lange traditie van fenologische observaties (weer–oogst-relaties) die generaties lang zijn doorgegeven. Verwantschap: Er bestaan gelijkluidende varianten in omringende talen, bijvoorbeeld in het Duits, met dezelfde strekking. Auteur 👤:Geen individuele auteur; het is een anonieme, traditionele weerspreuk (collectieve mondelinge overlevering). Variaties 🗣️: In omloop zijn varianten met dezelfde betekenis, bijvoorbeeld met “veel regen in januari” gekoppeld aan “zegen voor de vruchten / boomgaard/oogst.” Ook verwant aan andere januari-spreuken die natte, zachte winters koppelen aan een goede oogst. Hoe betrouwbaar is de wijsheid? 🔬⚖️:Empirische status: Het is een vuistregel, geen natuurwet. Moderne klimatologie laat zien dat zo’n eenvoudige één-op-één-relatie zwak of regio-afhankelijk is. Nuances: Positief: Voldoende winterneerslag helpt watertekorten in het groeiseizoen voorkomen. Negatief: Overmatige regen kan waterverzadiging, ziekterisico’s en bodembeschadiging veroorzaken. Praktisch gezien: Zie het als cultureel-agrarische wijsheid; bruikbaar als geheugensteuntje, niet als harde voorspelling.
5. Sint Valerius en Sint Aldegund, hebben het op kou gemunt.
Afbeelding: Peter van Geest AI. Betekenis 🧭: De spreuk zegt dat het rond de naamdagen van Sint Valerius (29 januari) en Sint Aldegonde/Aldegundis (30 januari) vaak scherp koud is of kan worden. Praktische strekking: eind januari geldt traditioneel als een “koude-prik”-periode; boeren en buitenlui hielden toen extra rekening met vorst, ijs en eventueel sneeuw. Let op: Het is volksweerkunde, geen vaste natuurwet. Statistisch is eind januari wel vaak een van de koudste perioden in de Lage Landen, maar de voorspellende waarde van zo’n spreuk is beperkt. Oorsprong en context 🕯️:Herkomst: katholieke heiligenkalender + plattelands almanakken. Heiligendagen dienden vroeger als “ankerpunt” om seizoens- en weerpatronen te onthouden. Geografisch: Vooral in het Nederlandstalige zuiden (Vlaanderen/Brabant) en aangrenzende streken. De nabijheid van de Franse wijsheid “À la Sainte Aldegonde, la neige abonde” wijst op een bredere, grensoverschrijdende traditie. Tijdslaag: Waarschijnlijk 19e–vroeg 20e eeuw in omloop via almanakken, parochie- of boerenkalenders en verzamelingen van spreekwoorden; het is typisch mondeling overgeleverd. Wie zijn de heiligen? 🙏 : Sint Valerius (Valerius van Zaragoza): herdenking op 29 januari. Sint Aldegonde (Aldegondis/Aldegund): Frankische abdissse van Maubeuge; herdenking op 30 januari. De opeenvolging van beide naamdagen verklaart waarom ze samen in één weerspreuk voorkomen. Auteur 🖋️:Geen individuele auteur. Dit is een anonieme, traditioneel doorgegeven weerspreuk uit de volksmond. Zichtbare “eerste auteur” of exacte eerste druk is niet bekend; vergelijkbare spreuken doken vaak op in regionale almanakken en spreekwoordenverzamelingen. Taalnoot 🗣️: “Hebben het op kou gemunt” = “richten zich op/brengen doorgaans koude” → beeldende manier om te zeggen: “verwacht kou rond deze dagen.”
Door Pieter
Mensenmens, zoon, echtgenoot, vader, opa.
Spiritueel, echter niet religieus.
Ik hou van golf, wandelen, lezen en de natuur in veel opzichten.
Onderzoeker, nieuwsgierig, geen fan van de mainstream media (MSM).
