Nederlandse en Vlaamse maand -weerspreuken in beeld
28 januari
In de Louwmaand mag het vriezen, de stenen uit de grond. De boer zal niet kniezen, maar vindt dat heel gezond.
Foto: Ian Schneider. Betekenis 🌡️🌾:“In de Louwmaand”: Louwmaand is de oude Nederlandse benaming voor januari. “mag het vriezen, de stenen uit de grond”: hyperbolische manier om “strenge vorst” te zeggen; verwijst ook naar “vorstopzetting” (frost heave), waarbij stenen door bevriezend bodemvocht omhoog gedrukt lijken te worden. “De boer zal niet kniezen”: De boer klaagt niet. “Maar vindt dat heel gezond”: Harde wintervorst wordt gezien als gunstig voor land en landbouw. Waarom boeren (traditioneel) blij zijn met strenge vorst: Bodemstructuur ✅: Vorst-verwering maakt klei kruimeliger en beter bewerkbaar in het voorjaar. Plagen en ziekten ⛔: Lagere overleving van overwinterende insecten, slakken, schimmelsporen. Fruitbomen 🍎: Voldoende “chilling hours” (koude-uren) bevorderen knoprust en gelijkmatige bloei. Werken op het land 🚜: Bevroren bodem is tijdelijk draagkrachtiger voor karren/werktuigen (historisch relevant). Let op nuance: Extreem langdurige of kale vorst kan wintergewassen en meerjarige teelten schaden. Oorsprong en auteur 🕰️:Herkomst:Volkswijsheid/boerenrijm uit de Lage Landen (Nederland en Vlaanderen). Type tekst: Maandrijm/kalenderspreuk (weerwijsheid bij de oude maandnamen). Auteur:Anoniem; geen specifieke literaire auteur bekend. Datering: In druk aantoonbaar in 19e-eeuwse almanakken en spreekwoordenverzamelingen; de formulering kan per bron licht variëren. Woordverklaring 📚: Louwmaand = januari (oude maandnaam in het Nederlands). Kniezen = klagen, morren. “Stenen uit de grond (vriezen)” = uitdrukking voor zeer strenge vorst en het verschijnsel dat stenen door vorstwerking lijken op te komen. Etymologische noot bij “Louwmaand”: Wordt doorgaans verbonden met oudere benamingen en ambachten in de winter; etymologie is niet helemaal eenduidig, maar het is de gangbare historische term voor januari in oude kalenders.
2. Eind januari sterke vorst, ’s Zomers noch honger noch dorst.
Foto: Justin Kauffman. 💡 Betekenis: Als het eind januari hard vriest, zal de komende zomer gunstig zijn. “Noch honger noch dorst” duidt op overvloed: een goede oogst (geen honger) en voldoende neerslag/water (geen dorst). 🌾 Oorsprong: Een traditionele Nederlandse/Vlaamse weerspreuk (boerenwijsheid). Ontstaan in de agrarische cultuur als ezelsbrug voor seizoensverwachtingen. Dergelijke rijmende weerspreuken circuleerden in almanakken en mondelinge overlevering (19e eeuw en ouder), zonder vaste, traceerbare eerste bron. ✍️ Auteur:Anoniem (volksmond). Er is geen individuele auteur aan verbonden. 🗣️ Taalnoot: “’s zomers” = in de zomer. “Noch … noch …” = “noch dit, noch dat” → “niet het een en ook niet het ander.” 🔄 Varianten: Komt ook voor als: “’s zomers geen honger of dorst.”De strekking blijft gelijk: Strenge vorst laat in januari voorspelt een welvarende zomer. 🔍 Betrouwbaarheid: Volkswijsheid. Mogelijke historische gedachte: Strenge vorst doodt plagen/ziektes en bevordert later een gezonde oogst; toch is dit hooguit een ruwe vuistregel, geen voorspellende garantie.
3. Sneeuw met donder in januaar, voelt men gans het jaar.
Foto: Jaime Dantas. Betekenis 📖: Het gezegde “Sneeuw met donder in januaar, voelt men gans het jaar” drukt een stuk weerwijsheid uit: als er in januari sneeuwval mét onweer (thundersnow) is, zouden de gevolgen daarvan het hele jaar door merkbaar zijn. “Voelt men gans het jaar” kan tweeledig worden gelezen: Algemeen: Het jaar zal onrustig, guur of wisselvallig zijn. Volksgeloof/lichamelijk: Men “voelt” het in het lijf (reuma, pijntjes) of in het dagelijks leven (oogst, werk, reizen), dus langdurige narigheid. Kort: Een vroege, uitzonderlijke weersexplosie zou de toon zetten voor de rest van het jaar. Oorsprong 🕰️:Herkomst: Volkswijsheiduit de Lage Landen (vooral Vlaams/Nederlands boerenmilieu). Taalsporen: “gans” = “heel/het gehele”; typisch voor (ouder) Vlaams/Nederlands. “januaar” is een oudere/dialectale variant van “januari”. Context: “Donder in de winter” is zeldzaam en werd in de traditionele weerkunde gezien als een omen. Dergelijke zegswijzen circuleerden via almanakken, markten en mondelinge overlevering. Er is geen bekende eerste publicatie; dit type weerspreuk is eeuwenlang mondeling doorgegeven en later in spreekwoordenverzamelingen en almanakken genoteerd. Auteur ✍️: Geen individuele auteur. Het gaat om een anonieme volks- / boerenspreuk met regionale varianten. Varianten en verwante vormen 🔁: Moderne/gestandaardiseerde vorm: “Sneeuw met donder in januari, voelt men het hele jaar.” Er bestaan regionale varianten in woordkeus en rijm, maar de strekking blijft: uitzonderlijk heftig winterweer in januari kondigt een “lang doorwerkend” jaar aan. Taalnoot ✍️: “gans” = “geheel/heel”.“januaar” = oudere of dialectale vorm van “januari”.Wetenschappelijke status 🌦️: Meteorologisch: Thundersnow duidt op sterke winterse buien en dynamische atmosfeer, maar er is geen hard wetenschappelijk bewijs dat zo’n gebeurtenis in januari het weer “voor het hele jaar” bepaalt. Als weerspreuk is het dus folklore/ervaringstaal, geen betrouwbare jaarprognose.
4. Als het in de vorstmaand mistig is, wordt de lentemaand heel fris.
Foto: Annie Spratt. Betekenis🌫️❄️🌱: Kern: Het is een weerspreuk. Ze zegt: als het in de “vorstmaand” vaak mistig is, wordt de “lentemaand” kouder dan normaal. In moderne maandnamen: “vorstmaand” = januari (soms ook zo gebruikt voor de diepste winterperiode), “lentemaand” = maart. Vrij vertaald: “Is januari mistig, dan wordt maart fris.” Oorsprong 🕰️: Herkomst: Traditionele Nederlandse/Vlaamse weerswijsheid (folklore), doorgegeven via boerenkalenders en almanakken. Context: Dergelijke regels komen uit pre-meteorologische tijd, toen men seizoenen en oogstmomenten probeerde te duiden met natuurtekens (mist, windrichting, maanstanden). Terminologie: De oude maandnamen (zoals vorstmaand, lentemaand) werden in de Lage Landen tot in de 19e eeuw geregeld gebruikt in spreekwoorden en almanakken. Auteur ✍️: Geen individuele auteur. Het is een anoniem, mondeling overgeleverd volksgezegde (collectieve traditie), geen “citaat” uit een literair werk. Wetenschappelijke betrouwbaarheid 🔬: Lage voorspellende waarde: Er is geen solide statistisch bewijs dat mist in januari systematisch een koude maart voorspelt. Mogelijke kern van waarheid:Wintermist hangt vaak samen met hogedruk en inversies (stabiel, koud-nevelig weer). Maar de weerspatronen twee maanden later worden door veel andere, grotere patronen bepaald. Zie het dus als folklore, niet als forecast. Verwante observaties/varianten 🌍: In het Engels bestaat iets vergelijkbaars als sfeer: “A January fog will freeze a hog” (duidt op vorst na wintermist). Zulke spreuken verschillen per taal en streek; maanden en details variëren.
Door Pieter
Mensenmens, zoon, echtgenoot, vader, opa.
Spiritueel, echter niet religieus.
Ik hou van golf, wandelen, lezen en de natuur in veel opzichten.
Onderzoeker, nieuwsgierig, geen fan van de mainstream media (MSM).
